Trong quan hệ thừa kế, nguyên tắc chung là việc phân chia di sản được thực hiện theo ý chí của người lập di chúc. Tuy nhiên, nhằm bảo vệ quyền lợi của một số chủ thể có mối quan hệ đặc biệt với người để lại di sản, pháp luật dân sự Việt Nam quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.
Theo đó, dù không được chỉ định trong di chúc hoặc chỉ được hưởng phần di sản ít hơn mức luật định, một số người vẫn được pháp luật bảo đảm hưởng phần di sản bắt buộc.
Căn cứ pháp lý
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng ít hơn mức này.
Quy định này thể hiện sự cân bằng giữa quyền tự định đoạt tài sản của người để lại di sản và nghĩa vụ bảo đảm quyền lợi tối thiểu cho những người thân thích gần gũi, yếu thế hoặc phụ thuộc.
Căn cứ xác định người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Các đối tượng hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc được xác định dựa trên ba mối quan hệ cơ bản với người để lại di sản, bao gồm: quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng. Cụ thể gồm: vợ, chồng; cha, mẹ; con chưa thành niên và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.
Thứ nhất, đối tượng là vợ, chồng của người để lại di sản
Tại thời điểm mở thừa kế, quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng phải là quan hệ hôn nhân hợp pháp. Theo khoản 3 Điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, kết hôn là việc nam và nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn.
Chỉ khi quan hệ hôn nhân được pháp luật công nhận thì vợ hoặc chồng mới được xác định là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.
Thứ hai, đối tượng là cha, mẹ của người để lại di sản
Theo Điều 69 và Điều 70 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, cha mẹ có quyền và nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, yêu thương con cái; đồng thời con cái cũng có nghĩa vụ kính trọng, phụng dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ già yếu, ốm đau. Đây không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là chuẩn mực đạo đức và truyền thống tốt đẹp của xã hội.
Xuất phát từ mối quan hệ nghĩa vụ đặc biệt này, Bộ luật Dân sự 2015 quy định cha, mẹ là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Việc người để lại di sản không cho cha, mẹ hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản thấp hơn mức tối thiểu được xem là xâm phạm quyền lợi chính đáng của các chủ thể này.
Thứ ba, đối tượng là con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động
Con của người để lại di sản bao gồm:
- Con đẻ – người có quan hệ huyết thống với người để lại di sản;
- Con nuôi – người có quan hệ nuôi dưỡng hợp pháp với người để lại di sản.
Ngoài ra, quan hệ nuôi dưỡng còn có thể phát sinh giữa cha dượng, mẹ kế với con riêng của vợ hoặc chồng, nếu giữa họ tồn tại quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con trên thực tế.
Theo khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, “người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi”. Do đó, con chưa đủ 18 tuổi tại thời điểm mở thừa kế thuộc diện con chưa thành niên và đương nhiên là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Đối với con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động, pháp luật hướng đến bảo vệ những người không có khả năng tự bảo đảm cuộc sống bằng sức lao động của mình, bảo đảm tính nhân đạo và công bằng trong phân chia di sản.
Các trường hợp không áp dụng chế định người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Theo khoản 2 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc không áp dụng đối với:
- Người từ chối nhận di sản theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015;
- Người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, chẳng hạn như người cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người để lại di sản hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng.
